Renesans i barok. Dwie wizje świata i dwie poetyki.

W dobie baroku rozwijały się nowe gatunki literackie, jak sonet, wiersz liryczny, epos rycerski, a także takie, które istniały już wcześniej, np. fraszka, pieśń.

Sonet jest to utwór liryczny składający się zawsze z 14 wersów, podzielonych na cztery zwrotki. Poszczególne wiersze pisane są jedenastozgłoskowcem lub trzynastozgłoskowcem. Rymów jest niewiele, są za to ułożone niezwykle kunsztownie. Jest gatunkiem lirycznym bardzo trudnym, zrygoryzowanym formalnie i wymaga sporych umiejętności literacko – artystycznych. Sonet utrwalił się w dwóch odmianach. Pierwotniejsza zbudowana z trzech strof czterowersowych (o układzie rymów abba, abba, cd, cd) i jednej dwuwersowej (tzw. dystych, o rymach ee), wyostrzającą końcową, jakby epigramatycznie sformowaną refleksję czy przekonanie wyprowadzone z treści poprzednich strof. Druga, szerzej upowszechniona odmiana sonetu, ustalała dwie strofy czterowersowe (o układzie rymów abba, abba) i dwie trójwersowe (rymowane na ogół podwójnie cdc, dcd, lub potrójnie cde, cde), przy czym linia tematyczna rozwijała się od narracji czy opisu, zawartych w pierwszym, dwustrofowym członie, do refleksyjnego uogólnienia nadrzędnego sensu utworu zamieszczonego w członie drugim, złożonym ze strof trójweroswych. Nowa i trudna forma sonetu, ukształtowana od XIII wieku we Włoszech, w Polsce znana jest dopiero Kochanowskiemu i Sępowi Szarzyńskiemu, który był prekursorem baroku w Polsce. Wiersze Sępa zakreśliły inne niż w renesansie horyzonty wiedzy o człowieku. Obserwacje ludzkiego miejsca na ziemi i ziemskiej drogi życia podporządkowane zostały pytaniom o sens i cel tej drogi, o możliwości poznawania świata przez jednostkę, o systemy wartościowania, o wewnętrzną wolność człowieka („O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem i światem i ciałem”).

„Cóż będę czynił w tak straszliwym boju?”

Sonety pisał również Jan Andrzej Morsztyn. Jego wiersze mają charakter marinistyczny, są lekkie i błyskotliwe, o tematyce głównie towarzyskiej i miłosnej („Do trupa”; „Cuda miłości”).

„Cuda te czyni miłość, jej to czyny
Którym kto by chciał rozumem się bronić,
Tym prędzej w sidło z rozumem swym wskoczy.”

Poezja Morsztyna była niezwykle kunsztowna. Jego wiersze są rezultatem zdyscyplinowanej sztuki poetyckiej, znajomości reguł współczesnych szkół poetyckich, sprawności językowej zdobytej przez przekłady, a także naśladowanie świetnych wzorów. Jego poezja inspirowana była nurtem marinizmu, którego głównymi cechami są konceptualizm i sensualizm. Konceptualizm wynikał z przekonania, iż świat w swej istocie jest tajemniczy, posiada złożoną i niejednoznaczną strukturę. Sztuka konceptu miała służyć odkrywaniu i ujawnianiu złożonych dziwności świata. Sensualizm marinizmu wynikał z barokowego kultu urody świata. Poetyckim narzędziem poznania stała sie szczególna wrażliwość zmysłów, świat odbierany był pięcioma zmysłami. Szczególnym informatorem artysty stawał się zmysł wzroku. Metafora kolorystyczna wielokrotnie służyła Morsztynowi do opisu piękna ciała kobiecego. Morsztyn nazywany jest barokowym mistrzem paradoksu, czyli efektownego, zaskakującego swoją treścią sformułowania, zawierającego myśl niezgodną z powszechnie żywionymi przekonaniami.

Poezję kunsztowną, wyrafinowaną uprawiał również Daniel Naborowski. Znał on teorię konceptu i sztukę budowania niespodzianki poetyckiej, zarówno w erotykach, jak i wierszach medytacyjno – refleksyjnych. Jego wiersze doskonale ukazują problemy i rozterki, które nurtowały ludzi epoki baroku i niepokoje religijne wynikające z trwającej kontrreformacji, zagubieniem w świecie i obawę przed nieuchronną śmiercią. W poezji Naborowskiego pojawia się pojęcie marności. Wprowadza ono w krąg barokowych fascynacji przemijaniem, czasem, nicością i śmiercią („Marność”, „Krótkość żywota”).

Kolejnym gatunkiem literackim występującym w tej epoce jest epos barokowy, szczycący się długą tradycją literacką. Epos został stworzony w starożytności, prezentował świat znany z mitologii istniejący na dwóch płaszczyznach: racjonalnej (ludzkiej) i fantastycznej (boskiej). Epos charakteryzuje się przede wszystkim dużymi rozmiarami, jest pisany wierszem, ukazuje losy wybranej grupy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń dla jakiegoś narodu. Otwiera go inwokacja, czyli wierszowany zwrot do jakiegoś bóstwa, prośba autora o pomoc w tworzeniu dzieła. Cały utwór pisany jest językiem podniosłym, poważnym. W eposie dominuje opowiadanie i opis. Epos barokowy uprawiany był w różnych odmianach przez najwybitniejszych pisarzy, np. Giambattistę Mariniego i Johna Miltona. Eposem rycerskim jest „Jerozolima wyzwolona” Torquato Tosso. Opisane są tu czyny bohaterów. Tematem jest wyprawa krzyżowa, która kończy się wyzwoleniem Jerozolimy. Utwór ten posiada cechy eposu i napisany jest wierszem, wyraźnie występuje inwokacja (zwrot do Matki Boskiej).

Renesans i barok to epoki różniące się między sobą na różnych płaszczyznach. Widoczne to jest w religii, wizji świata i miejscu człowieka w tym świecie, a także w architekturze, malarstwie, rzeźbie, muzyce, teatrze i literaturze. W epokach tych uprawiane były różne gatunki literackie, o zróżnicowanej tematyce i różnym przeznaczeniu. Jednak mimo wielu różnic dwie epoki pozostawiły po sobie ślad w całej literaturze.

Bibliografia:
Jerzy Ziomek, Literatura odrodzenia, Warszawa 1987.
Czesław Hernas, Literatura baroku, warszawa 1987.